EN OVER DE AUTEURS

1. Voorwoord 

redacteurs: Dilene van Campen en Remo Mombarg

Sportdeelname verhogen is echter niet eenvoudig en de praktijk blijkt weerbarstig. Bij de voorbereiding van deze publicatie raakten we in gesprek met jongeren in het vmbo, en hun uitspraken brachten ons direct bij de kern: “Aan sport doen? Waarom zou ik?” Dit laat zien hoe belangrijk het is om aan te sluiten bij de praktijk en bij de uiteenlopende behoeften van jongeren in het vmbo. Het is de uitdaging om efficiënte, ‘op maat’ benaderingen breed te verspreiden.

Op het voortgezet onderwijs neemt de sportdeelname van jongeren steevast af. Dit geldt zeker voor het vmbo. Gemiddeld sporten kinderen op het vmbo 15 procent minder dan op het vwo. Dit is geen goede ontwikkeling. Duurzame sportdeelname stimuleert namelijk allerlei persoonlijke, sociale, cognitieve, financiële, fysieke en emotionele waarden (Bailey, 2013). Zo kan met plezier meedoen met sport zorgen voor een netwerk met vrienden. Dat helpt eenzaamheid te voorkomen en bevordert gezond gedrag.

Het eerste hoofdstuk biedt suggesties voor een implementatieproces dat helpt om oplossingen zo effectief mogelijk te maken. De hier beschreven methodiek zorgt bijvoorbeeld voor voldoende betrokkenheid van jongeren in het vmbo én maakt het mogelijk een aanpak te vertalen naar nieuwe situaties. Het tweede hoofdstuk beschrijft de beperkte sportdeelname van jongeren in het vmbo en de gevolgen daarvan in hun leven. Dit hoofdstuk biedt daarmee een blik op de omvang, inhoud en gevolgen van het probleem. Bovendien laat het de verschillen en overeenkomsten binnen de groep van jongeren in het vmbo zien. In het derde hoofdstuk bespreken we een aantal toonaangevende theorieën over gedragsverandering, en de aanpakken die daaruit voortvloeien. Ook laten we zien hoe het denken over gedragsverandering zich heeft ontwikkeld van (1) een focus op het niveau van het individu in de sociaal-cognitieve gedragsmodellen, naar (2) het betrekken van omgevings- en beleidsfactoren in het sociaal-ecologisch model en (3) het kijken naar de complexiteit en de dynamiek tussen alle betrokken factoren in het systeemdenken. In het vierde hoofdstuk analyseren we eerder bedachte oplossingen voor het meer laten sporten en bewegen van jongeren in het vmbo. Van diverse aanpakken beschrijven we de inhoud en opzet, gevolgd door een analyse van de werkzame principes. Tot slot volgt een korte opsomming met tips om aan de slag te gaan met oplossingen. 

Deze online publicatie is bedoeld als inspiratie in de zoektocht naar nieuwe oplossingen om meer jongeren in het vmbo blijvend te laten sporten. Qua vorm is gekozen voor een moderne versie van een whitepaper. De inhoudelijke kennis van deze online publicatie wordt in de aankomende jaren aangevuld. De kernboodschap? Betrek de doelgroep vanaf de start bij de gewenste activiteiten en toekomstig onderzoek. Deze aanpak bevordert de toepassing van bestaande en nieuwe kennis via onderzoek en innovatie, en maakt de grootste impact. Voor het overzicht staan hieronder kort de strekking van de hoofdstukken.

Dr. Ir. Wanda Wendel-Vos

RIVM

Wanda Wendel-Vos is senior onderzoeker sport, bewegen en gezondheid en programmahouder sport bij het RIVM. Ze coördineert de kernindicatoren sport en bewegen. Daarnaast is ze ‘focal point’ voor het thema bewegen voor de Europese Commissie en de Wereldgezondheidsorganisatie. 

Dr. Dilene van Campen 

Kenniscentrum Sport & Bewegen 

Dilene van Campen is opgeleid tot bewegingswetenschapper, neurowetenschapper en gepromoveerd binnen de ontwikkelingspsychologie. Sinds december 2021 is zij werkzaam als Accountmanager Vaardig in Bewegen bij Kenniscentrum Sport & Bewegen. Daarvoor was zij werkzaam bij ZonMw als senior programmamanager en in die hoedanigheid verantwoordelijk voor de sandpit: ‘De sportende vmbo-jeugd heeft de toekomst’.

Dr. Mirka Janssen 

Hogeschool van Amsterdam 

Mirka Janssen is opgeleid tot vakleerkracht bewegingsonderwijs, bewegingswetenschapper en epidemioloog. In 2014 is zij gepromoveerd op onderzoek naar het stimuleren van beweeggedrag op het schoolplein, waaruit het programma PLAYgrounds is ontstaan. Ze is werkzaam voor de Hogeschool van Amsterdam, waar zij als lector verbonden is aan het lectoraat Bewegen In en Om School (BIOS) van de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (ALO).

Dr. Remo Mombarg

Hanzehogeschool Groningen 

Remo Mombarg is o.a. lector Bewegingsonderwijs en Jeugdsport aan het Instituut voor Sportstudies van de Hanzehogeschool. Binnen het lectoraat houdt hij zich bezig met jeugdsport en bewegingsonderwijs. Het doel van zijn lectoraat is om kennis te ontwikkelen over effectieve interventies die zorgen dat kinderen gezond, plezierig en langdurig deel kunnen nemen aan de huidige en toekomstige sportmaatschappij.

Dr. Johan Steenbergen 

Mulier Instituut 

Johan Steenbergen is senior onderzoeker bij het Mulier Instituut. Hij geeft leiding aan onderzoek op het gebied van sport- en beweegaanbieders, pedagogisch sportklimaat, cultuurverandering en vaardig in bewegen. Zijn aandacht richt zich naast het leiding geven aan het uitvoeren van onderzoek vooral op hoe met kennis impact te realiseren is binnen sport en bewegen en in aangrenzende sectoren als onderwijs en gezondheid.

Dorien Dijk

Kenniscentrum Sport & Bewegen 

Dorien Dijk is specialist binnen de thema’s Vaardig in Bewegen en Sociaal Veilig Sporten vooral op de doelgroep jeugd. Zo draagt ze bij aan een optimaal pedagogisch sportklimaat, goed sportbestuur, binden en behouden jongeren bij sport, maar ook bij Bewegen in en om de school bij PO, VO, MBO en speciaal onderwijs. Verder is ze betrokken bij de aanpak Gezonde School en heeft naast nationale samenwerkingen ook ervaring bij internationale projecten.

Prof. Bert Steenbergen

Radboud Universiteit 

Bert Steenbergen is als hoogleraar en vice decaan verbonden aan de Sociale Wetenschappen van de Radboud Universiteit. Uitgangspunt van zijn leeropdracht is de relatie tussen wetenschap en praktijk op het werkveld van motorische beperkingen en actieve leefstijl.

MSc. Vicky Dellas 

Mulier Instituut

Vicky Dellas is als junior onderzoeker bij Mulier Instituut betrokken bij onderzoeken binnen het thema inclusief sporten en bewegen. Ze doet met name onderzoek naar de betekenis van wel of niet deelnemen aan sport en bewegen onder mensen met een migratieachtergrond en/of mensen die in armoede leven.

Dr. Amika Singh 

Mulier Instituut

Amika Singh is senior onderzoeker bij Mulier Instituut en Western Norway University of Applied Sciences. Haar drijfveer is om kinderen in beweging te krijgen door te begrijpen waarom kinderen en volwassenen (vaak) niet genoeg bewegen en hoe zij daarin het best ondersteund kunnen worden.

Dr. Mirjam Stuij

Mulier Instituut

Mirjam Stuij is onderzoeker bij het Mulier Instituut, gespecialiseerd in kwalitatieve onderzoeksmethoden. Haar werk heeft tot doel beter te begrijpen waarom mensen (niet) meedoen aan sport en hoe sociale ongelijkheid doorwerkt in dit (niet) kunnen, mogen en willen meedoen.

Met sportieve groet,

Dilene van Campen, Vicky Dellas, Dorien Dijk, Mirka Janssen, Remo Mombarg, Amika Singh, Bert Steenbergen, Johan Steenbergen, Mirjam Stuij, Wanda Wendel-Vos

1
1. Voorwoord 

Op het voortgezet onderwijs neemt de sportdeelname van jongeren steevast af. Dit geldt zeker voor het vmbo. Gemiddeld sporten kinderen op het vmbo 15 procent minder dan op het vwo. Dit is geen goede ontwikkeling. Duurzame sportdeelname stimuleert namelijk allerlei persoonlijke, sociale, cognitieve, financiële, fysieke en emotionele waarden (Bailey, 2013). Zo kan met plezier meedoen met sport zorgen voor een netwerk met vrienden. Dat helpt eenzaamheid te voorkomen en bevordert gezond gedrag.

Sportdeelname verhogen is echter niet eenvoudig en de praktijk blijkt weerbarstig. Bij de voorbereiding van deze publicatie raakten we in gesprek met jongeren in het vmbo, en hun uitspraken brachten ons direct bij de kern: “Aan sport doen? Waarom zou ik?” Dit laat zien hoe belangrijk het is om aan te sluiten bij de praktijk en bij de uiteenlopende behoeften van jongeren in het vmbo. Het is de uitdaging om efficiënte, ‘op maat’ benaderingen breed te verspreiden.

Deze online publicatie is bedoeld als inspiratie in de zoektocht naar nieuwe oplossingen om meer jongeren in het vmbo blijvend te laten sporten. Qua vorm is gekozen voor een moderne versie van een whitepaper. De inhoudelijke kennis van deze online publicatie wordt in de aankomende jaren aangevuld. De kernboodschap? Betrek de doelgroep vanaf de start bij de gewenste activiteiten en toekomstig onderzoek. Deze aanpak bevordert de toepassing van bestaande en nieuwe kennis via onderzoek en innovatie, en maakt de grootste impact. Voor het overzicht staan hieronder kort de strekking van de hoofdstukken.

Het eerste hoofdstuk biedt suggesties voor een implementatieproces dat helpt om oplossingen zo effectief mogelijk te maken. De hier beschreven methodiek zorgt bijvoorbeeld voor voldoende betrokkenheid van jongeren in het vmbo én maakt het mogelijk een aanpak te vertalen naar nieuwe situaties. Het tweede hoofdstuk beschrijft de beperkte sportdeelname van jongeren in het vmbo en de gevolgen daarvan in hun leven. Dit hoofdstuk biedt daarmee een blik op de omvang, inhoud en gevolgen van het probleem. Bovendien laat het de verschillen en overeenkomsten binnen de groep van jongeren in het vmbo zien. In het derde hoofdstuk bespreken we een aantal toonaangevende theorieën over gedragsverandering, en de aanpakken die daaruit voortvloeien. Ook laten we zien hoe het denken over gedragsverandering zich heeft ontwikkeld van (1) een focus op het niveau van het individu in de sociaal-cognitieve gedragsmodellen, naar (2) het betrekken van omgevings- en beleidsfactoren in het sociaal-ecologisch model en (3) het kijken naar de complexiteit en de dynamiek tussen alle betrokken factoren in het systeemdenken. In het vierde hoofdstuk analyseren we eerder bedachte oplossingen voor het meer laten sporten en bewegen van jongeren in het vmbo. Van diverse aanpakken beschrijven we de inhoud en opzet, gevolgd door een analyse van de werkzame principes. Tot slot volgt een korte opsomming met tips om aan de slag te gaan met oplossingen. 

EN OVER DE AUTEURS

Dr. IR. Wanda Wendel-Vos

RIVM

Wanda Wendel-Vos is senior onderzoeker sport, bewegen en gezondheid en programmahouder sport bij het RIVM. Ze coördineert de kernindicatoren sport en bewegen. Daarnaast is ze ‘focal point’ voor het thema bewegen voor de Europese Commissie en de Wereldgezondheidsorganisatie. 

Dr. Mirjam Stuij

Mulier Instituut

Mirjam Stuij is onderzoeker bij het Mulier Instituut, gespecialiseerd in kwalitatieve onderzoeksmethoden. Haar werk heeft tot doel beter te begrijpen waarom mensen (niet) meedoen aan sport en hoe sociale ongelijkheid doorwerkt in dit (niet) kunnen, mogen en willen meedoen.

Dr. Amika Singh 

Mulier Instituut

Amika Singh is senior onderzoeker bij Mulier Instituut en Western Norway University of Applied Sciences. Haar drijfveer is om kinderen in beweging te krijgen door te begrijpen waarom kinderen en volwassenen (vaak) niet genoeg bewegen en hoe zij daarin het best ondersteund kunnen worden.

MSc. Vicky Dellas 

Mulier Instituut

Vicky Dellas is als junior onderzoeker bij Mulier Instituut betrokken bij onderzoeken binnen het thema inclusief sporten en bewegen. Ze doet met name onderzoek naar de betekenis van wel of niet deelnemen aan sport en bewegen onder mensen met een migratieachtergrond en/of mensen die in armoede leven.

Prof. Bert Steenbergen

Radboud Universiteit 

Bert Steenbergen is als hoogleraar en vice decaan verbonden aan de Sociale Wetenschappen van de Radboud Universiteit. Uitgangspunt van zijn leeropdracht is de relatie tussen wetenschap en praktijk op het werkveld van motorische beperkingen en actieve leefstijl.

Dorien Dijk

Kenniscentrum Sport & Bewegen 

Dorien Dijk is specialist binnen de thema’s Vaardig in Bewegen en Sociaal Veilig Sporten vooral op de doelgroep jeugd. Zo draagt ze bij aan een optimaal pedagogisch sportklimaat, goed sportbestuur, binden en behouden jongeren bij sport, maar ook bij Bewegen in en om de school bij PO, VO, MBO en speciaal onderwijs. Verder is ze betrokken bij de aanpak Gezonde School en heeft naast nationale samenwerkingen ook ervaring bij internationale projecten.

Dr. Johan Steenbergen 

Mulier Instituut 

Johan Steenbergen is senior onderzoeker bij het Mulier Instituut. Hij geeft leiding aan onderzoek op het gebied van sport- en beweegaanbieders, pedagogisch sportklimaat, cultuurverandering en vaardig in bewegen. Zijn aandacht richt zich naast het leiding geven aan het uitvoeren van onderzoek vooral op hoe met kennis impact te realiseren is binnen sport en bewegen en in aangrenzende sectoren als onderwijs en gezondheid.

Dr. Remo Mombarg

Hanzehogeschool Groningen 

Remo Mombarg is o.a. lector Bewegingsonderwijs en Jeugdsport aan het Instituut voor Sportstudies van de Hanzehogeschool. Binnen het lectoraat houdt hij zich bezig met jeugdsport en bewegingsonderwijs. Het doel van zijn lectoraat is om kennis te ontwikkelen over effectieve interventies die zorgen dat kinderen gezond, plezierig en langdurig deel kunnen nemen aan de huidige en toekomstige sportmaatschappij.

Dr. Mirka Janssen 

Hogeschool van Amsterdam 

Mirka Janssen is opgeleid tot vakleerkracht bewegingsonderwijs, bewegingswetenschapper en epidemioloog. In 2014 is zij gepromoveerd op onderzoek naar het stimuleren van beweeggedrag op het schoolplein, waaruit het programma PLAYgrounds is ontstaan. Ze is werkzaam voor de Hogeschool van Amsterdam, waar zij als lector verbonden is aan het lectoraat Bewegen In en Om School (BIOS) van de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (ALO).

Dr. Dilene van Campen 

Kenniscentrum Sport & Bewegen 

Dilene van Campen is opgeleid tot bewegingswetenschapper, neurowetenschapper en gepromoveerd binnen de ontwikkelingspsychologie. Sinds december 2021 is zij werkzaam als Accountmanager Vaardig in Bewegen bij Kenniscentrum Sport & Bewegen. Daarvoor was zij werkzaam bij ZonMw als senior programmamanager en in die hoedanigheid verantwoordelijk voor de sandpit: ‘De sportende vmbo-jeugd heeft de toekomst’.